Przejdź do treści
Szukaj bajki albo autoraWasza półka i konto

Co daje dziecku słuchanie bajek: wyobraźnia, słowa, emocje i spokojny wieczór

Kiedy dziecko słucha opowieści, pracuje wyobraźnia, padają nowe słowa, jest o czym rozmawiać, a wieczór obywa się bez ekranu. Przy każdej z tych czterech rzeczy piszemy, co wiadomo z badań, a czego nie.

Opublikowano

Spis treści (7)

Co daje dziecku słuchanie bajek? Najkrócej: zajęcie dla wyobraźni, słowa spoza codziennych rozmów, temat do rozmowy o uczuciach i spokojny wieczór bez ekranu. Poniżej każda z tych czterech rzeczy osobno, razem z badaniem, na którym się opieramy. Zaznaczamy też granice: o samym słuchaniu badań jest mało, a bajka nie zastąpi rozmowy z dorosłym.

Wyobraźnia: obrazy, które dziecko tworzy samo

W filmie wszystko już narysowano: smoka, las i zamek. W bajce do słuchania są słowa i muzyka, więc obrazy dziecko układa sobie samo. U każdego z rodzeństwa olbrzym wygląda inaczej.

Podobną rzecz sprawdzono w eksperymencie. Badaczki z Los Angeles przedstawiły 192 uczniom klas od pierwszej do czwartej dwie historie: jedną w wersji do słuchania, drugą w wersji animowanej z tą samą ścieżką dźwiękową. Opowieść urywała się tuż przed końcem, a dziecko miało powiedzieć, co będzie dalej. Po wersji do słuchania dzieci dopowiadały więcej własnych zdarzeń i postaci, choć nie w każdej grupie i nie przy każdej historii jednakowo. W drugiej części badania, z innymi dziećmi i historiami puszczonymi do końca, treść lepiej pamiętano po wersji animowanej (Greenfield i Beagles-Roos, Journal of Communication, 1988).

Czego to badanie nie mówi: mierzono reakcję zaraz po historii, nie skutki po latach. Nie wynika z niego też, że oglądanie szkodzi. Wynika tyle, że po samym słuchaniu dzieci więcej dopowiadały od siebie.

Na próbę nadaje się Jaś i magiczna fasola (4 do 6 lat, 28 minut w 4 częściach). Łodygę do nieba i zamek za chmurami można po bajce narysować i porównać, co kto zobaczył.

Słowa, których nie słychać przy obiedzie

Codzienna rozmowa z dzieckiem kręci się wokół tych samych spraw: jedzenie, ubieranie, sprzątanie. Opowieści sięgają dalej. W baśniach są młynarczyk, krawczyk i królewna, w wierszach rymy i zabawy słowem.

Psychologowie to policzyli. Porównali teksty 100 książek obrazkowych dla najmłodszych z zapisami rozmów dorosłych z małymi dziećmi. W książkach było więcej różnych słów niż w rozmowach tej samej długości (Montag, Jones i Smith, Psychological Science, 2015).

Dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, badano angielskie teksty książek, a nie postępy dzieci ani bajki do słuchania. Po drugie, tam, gdzie postępy mierzono, dorosły rozmawiał z dzieckiem o książce. W przeglądzie 19 badań z losowym przydziałem rodzice uczyli się oglądać książki razem z dzieckiem i o nich rozmawiać. Dzieci zyskiwały językowo, choć niewiele, a przy małej liczbie zajęć prawie wcale (Dowdall i in., Child Development, 2020).

Podobnych badań o samym słuchaniu bajek nie znaleźliśmy. Dlatego nie obiecujemy, że od słuchania przybędzie dziecku słów. Możemy powiedzieć tyle: w bajkach i wierszach padają słowa, których w codziennej rozmowie raczej nie ma. Dobrym przykładem jest Ptasie radio i inne wiersze Juliana Tuwima (4 do 6 lat, 15 minut, 10 wierszy w osobnych rozdziałach).

Emocje i rozmowa po bajce

Bajka pozwala przeżyć strach, smutek i ulgę z bezpiecznej odległości: pod kołdrą, obok rodzica. O kaczątku, którego nikt nie chce, łatwiej rozmawiać niż o własnym trudnym dniu w przedszkolu.

Tu mamy badanie, w którym książce towarzyszyła rozmowa. W niemieckim programie 104 uczniów klas drugich i trzecich przez osiem tygodni poznawało na świetlicy jedną książkę i rozmawiało o uczuciach jej bohaterów. Były też zabawy teatralne i dzienniczek uczuć. W porównaniu ze 104 rówieśnikami spoza programu dzieci znały potem więcej słów na uczucia i trafniej rozpoznawały uczucia ukrywane (tu zyskali głównie chłopcy). Rozpoznawanie uczuć mieszanych się nie zmieniło, a do grup dzieci przydzielali wychowawcy, nie los (Kumschick i in., Frontiers in Psychology, 2014).

Samej książki bez rozmowy w tym badaniu nie sprawdzano, więc nie wiemy, co dałaby osobno. Nasza rada na wieczór: po bajce jedno pytanie, raczej o bohatera niż o dziecko.

Jeśli dziecko powie „nie wiem”, to też jest odpowiedź. Rozmowa po bajce to nie odpytywanie.

Spokojny wieczór bez ekranu

Czwarta rzecz dotyczy bardziej wieczoru niż samej bajki. Gdy co dzień o tej samej porze dzieje się to samo, dziecko wie, co będzie dalej: kolacja, mycie, piżama, bajka, dobranoc.

W ankiecie, którą wypełniły matki ponad 10 tysięcy dzieci do 5 lat z kilkunastu krajów, stały wieczorny rytuał szedł w parze z wcześniejszą porą snu, krótszym zasypianiem i mniejszą liczbą nocnych pobudek. Im częściej w tygodniu się powtarzał, tym wyraźniej (Mindell i in., Sleep, 2015). To zależność z odpowiedzi matek, nie dowód przyczyny. Dotyczy też całego rytuału, nie bajki: autorki przeglądu badań na ten temat piszą wprost, że nie jest jasne, czy sama wspólna lektura przed snem pomaga lepiej spać, czy po prostu sięgają po nią rodziny, które i tak pilnują stałej pory (Mindell i Williamson, Sleep Medicine Reviews, 2018).

Druga sprawa to ekran. Amerykańska Akademia Pediatrii zaleca wyłączyć wszystkie ekrany co najmniej godzinę przed snem (HealthyChildren.org, „Healthy Sleep Habits”). Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę mówi to samo, a przy młodszych dzieciach najlepiej nawet dwie godziny. Wśród zajęć na ten czas wymienia słuchanie audiobooków (Domowe Zasady Ekranowe).

Słuchanie nie wymaga patrzenia. Jest jednak haczyk: Słuchoteka gra z telefonu albo komputera, a obie organizacje radzą trzymać ekrany poza pokojem dziecka, zwłaszcza w nocy. Dlatego telefon obsługuje dorosły, kładzie go ekranem w dół i po bajce zabiera ze sobą. Spokojne tytuły na koniec dnia zebraliśmy na liście bajki na dobranoc.

Jeśli dziecko długo zasypia albo często się budzi, porozmawiaj z pediatrą. Bajka tego nie rozwiąże.

Czego słuchanie bajek nie załatwi

  • Nie zastąpi rozmowy z dorosłym. W przytoczonych badaniach korzyści dla języka i emocji pojawiały się tam, gdzie dorosły rozmawiał z dzieckiem o historii.
  • Nie zastąpi książki z obrazkami ani nauki liter. To osobne rzeczy, jedna nie wyręcza drugiej.
  • Nie jest sposobem na kłopoty ze snem, mową czy uwagą. Z nimi idzie się do pediatry albo logopedy.
  • O samym słuchaniu wiadomo mało. Brytyjski National Literacy Trust pisze w przeglądzie z 2020 roku, że potrzeba więcej badań o tym, co daje słuchanie samo w sobie i słuchanie dla przyjemności (Audiobooks and literacy).

Jak zacząć dziś wieczorem

  1. Wybierz jedną krótką bajkę. Bajka o rybaku i rybce (4 do 6 lat, 11 minut) i Żółw Wiercipięta i inne zwierzęta (4 do 6 lat, 8 minut) są w całości na darmowej półce. Wystarczy darmowe konto zakładane kodem z e-⁠maila, bez karty.
  2. Zapowiedz bajkę po południu i pozwól dziecku wybrać jedną z dwóch.
  3. Odłóż ekrany godzinę przed snem. Telewizor i tablet gasną przed kolacją.
  4. Przygaś światło i połóż telefon ekranem w dół. W trybie Dobranoc ustaw wyłącznik czasowy.
  5. Zostań obok. Przez pierwsze wieczory słuchajcie razem.
  6. Zadaj jedno pytanie o bohatera. Potem dobranoc. Po bajce w Słuchotece zapada cisza, kolejna nie włącza się sama.
  7. Jutro powtórz o tej samej porze. Rytuał robi się z powtórzeń.

Plan całego wieczoru krok po kroku jest na karcie do wydruku: wieczorny rytuał z bajką.

Najczęstsze pytania

Czy bajka do słuchania zastąpi wspólną lekturę książki?

Nie, to dwie różne rzeczy. Przy książce dziecko widzi obrazki i litery, a dorosły zatrzymuje się, pokazuje i pyta. Bajka do słuchania zostawia obrazy wyobraźni i przydaje się wtedy, gdy rodzic ma zajęte ręce albo brakuje mu sił na kolejną książkę.

Czy słuchanie bajek pomaga dziecku zasnąć?

Tego nie obiecujemy. Badania łączą krótsze zasypianie ze stałym wieczornym rytuałem, a pediatrzy radzą odkładać ekrany przed snem. O samej bajce takich danych nie znaleźliśmy. Bajka może być ostatnim, najcichszym punktem wieczoru. Jeśli kłopoty ze snem się utrzymują, porozmawiaj z pediatrą.

Od jakiego wieku dziecko może słuchać bajek?

W Słuchotece przy każdej bajce jest podany wiek, od 0 do 3 lat po tytuły od 10 lat, oraz czas trwania. Na początek wybierz coś krótkiego i słuchajcie razem.

Czy można zacząć bez płacenia?

Tak: 4 pełne bajki są na darmowej półce, a całą bibliotekę wypróbujesz przez 7 dni za darmo, bez podawania karty (cennik).