Przejdź do treści
Szukaj bajki albo autoraWasza półka i konto

Bajki do słuchania a wyobraźnia: co się dzieje, gdy dziecko nie widzi obrazków

W filmie zamek ktoś już narysował, w bajce do słuchania dziecko wymyśla go samo. Sprawdzamy, co pokazały badania, i podpowiadamy pięć zabaw po bajce.

Opublikowano

Spis treści (6)

W filmie brzydkie kaczątko wygląda dla każdego widza tak samo. W bajce do słuchania każde dziecko ma własne: jedno szare i nastroszone, drugie z za dużymi łapami. Bajki do słuchania a wyobraźnia to temat, przy którym łatwo o przesadę, więc trzymamy się tego, co zbadano. Poniżej wyniki badań, pięć zabaw po bajce i kilka historii z naszego katalogu, w których jest co sobie wyobrażać.

Film pokazuje, opowieść każe dopowiedzieć

Animacja podaje wszystko naraz: twarz bohatera, kolor zamku, minę olbrzyma. Dziecko dostaje gotowy obraz i podąża za akcją.

W bajce bez obrazków są tylko słowa. Żeby historia miała sens, dziecko musi samo zdecydować, jak wysoka jest wieża i jak wygląda ktoś, kto mieszka za chmurami. Nikt tego nie sprawdzi i nie poprawi. Dlatego dwoje dzieci po tej samej bajce narysuje dwa różne zamki.

Co pokazały badania

Te same historie, dwa sposoby

Patricia Greenfield i Jessica Beagles-Roos sprawdziły to na 192 uczniach klas 1 do 4 z okolic Los Angeles („Radio vs. Television”, Journal of Communication, 1988). Każde dziecko poznawało dwie nieznane mu historie: jedną w wersji do słuchania, drugą jako film animowany. Ścieżka dźwiękowa obu wersji była identyczna. Historię zatrzymywano tuż przed końcem, a dziecko miało opowiedzieć, co będzie dalej.

Po wersji do słuchania dzieci dopowiadały więcej własnych zdarzeń i postaci. Po filmie częściej powtarzały to, co już w historii padło.

Są dwa zastrzeżenia. Różnica nie wystąpiła we wszystkich badanych grupach dzieci, a przy jednej z dwóch historii była wyraźniejsza niż przy drugiej. Z kolei w drugiej części badania inne dzieci poznawały historie do końca i po filmie pamiętały treść lepiej, zwłaszcza to, co bohaterowie robili. Autorki piszą wprost, że każde medium ma swoje mocne strony: dźwięk pobudza wyobraźnię, obraz lepiej przekazuje informacje.

Dziewięć lat później Patti Valkenburg i Johannes Beentjes sprawdzili prostsze wytłumaczenie: może dzieci po słuchaniu wymyślają więcej, bo gorzej pamiętają oryginał? Okazało się to mało prawdopodobne. Dzieci, które usłyszały historię dwa razy, nie miały mniej własnych pomysłów niż te, które słyszały ją raz. Przewagę opowieści bez obrazu było widać u starszych z badanych dzieci (streszczenie w bazie ERIC).

Co widać w rezonansie

W małym badaniu z rezonansem magnetycznym 27 przedszkolaków, średnio niespełna pięcioletnich, poznawało trzy podobne historie: samą opowieść, opowieść z ilustracjami i animację (Hutton i in., Brain Imaging and Behavior, 2020). Przy animacji połączenia między sieciami mózgu były najsłabsze. John Hutton, główny autor, powiedział dziennikarce NPR, że animacja wykonywała całą pracę za dziecko (omówienie NPR).

Uczciwie trzeba dodać resztę. Najkorzystniej wypadła historia z ilustracjami. Sama opowieść bez obrazu była dla tych małych dzieci trudniejsza: według Huttona było więcej oznak, że z wysiłkiem próbują ją zrozumieć. To jedno, niewielkie badanie, więc nie wyciągamy z niego wielkich wniosków.

Jeden praktyczny wniosek jednak jest: maluchowi warto na początku pomóc. Usiądź obok i dopowiedz, kto jest kim. Jeśli macie w domu książkę z tą samą baśnią, obejrzyjcie razem ilustracje, a potem posłuchajcie.

Co mówią same dzieci

Brytyjska organizacja National Literacy Trust zapytała w 2024 roku o słuchanie ponad 37 tysięcy dzieci i nastolatków w wieku 8 do 18 lat, którzy w wolnym czasie słuchają audiobooków i podcastów. Nieco ponad połowa (52,9%) odpowiedziała, że przy słuchaniu używa wyobraźni bardziej niż przy oglądaniu wideo (raport „Children and young people’s listening in 2024”). To opinia słuchaczy, nie pomiar, ale idzie w tę samą stronę co eksperymenty.

Czego te badania nie mówią

Nie mówią, że film jest zły. Nie mówią też, że słuchanie zmienia coś w dziecku na stałe: mierzono to, co dzieje się w trakcie historii i tuż po niej. Nie mówią wreszcie, że sama opowieść wygrywa z książką z obrazkami. U przedszkolaków w rezonansie było odwrotnie.

Pokazują tyle: po historii bez obrazu dzieci dopowiadały więcej od siebie. Film i opowieść dają co innego, więc nie trzeba między nimi wybierać raz na zawsze.

Zabawy po bajce

Wyobraźnię najłatwiej zobaczyć, kiedy dziecko coś z nią zrobi. Każda z tych zabaw zajmuje kilka minut.

  • Narysuj bohatera. Zanim dziecko zobaczy jakąkolwiek ilustrację, poproś o rysunek: jak wygląda kaczątko, olbrzym, Pani Zamieć. Nie poprawiaj. Zapytaj raczej, dlaczego olbrzym ma zielone buty.
  • Zatrzymaj przed końcem. Tak jak w eksperymencie: wciśnij pauzę przed ostatnią sceną i zapytaj, co będzie dalej. Potem posłuchajcie, jak wymyślił to autor.
  • Opowiedz zakończenie po swojemu. Co by było, gdyby mama Jasia nie wyrzuciła fasolek przez okno? Każda odpowiedź jest dobra.
  • Zamek z klocków, wieża z poduszek. Zbudujcie miejsce z bajki i sprawdźcie, czy zmieści się w nim bohater.
  • Jedno pytanie o szczegół. Jakiego koloru jest zamek za chmurami? Co rośnie pod wieżą Roszpunki? Jeśli w bajce tego nie powiedziano, odpowiedź należy do dziecka.

Wieczorem rysowanie zostawcie na rano. Po bajce wystarczy jedno pytanie i dobranoc. Spokojne historie na koniec dnia zebraliśmy na liście bajki na dobranoc.

Bajki z mocnymi obrazami

Wybraliśmy z katalogu historie z niezwykłymi miejscami i postaciami, które każde dziecko zobaczy inaczej. Wiek i czas podajemy za stroną bajki.

  • Brzydkie kaczątko, Hans Christian Andersen: 4 do 6 lat, 31 minut. Kaczątko, inne niż rodzeństwo, na końcu okazuje się łabędziem. Dobre do rysowania dwa razy: po początku bajki i po jej końcu.
  • Jaś i magiczna fasola, baśń angielska: 4 do 6 lat, 28 minut w 4 częściach. Łodyga fasoli wysoka aż do nieba, ogromny zamek za chmurami, olbrzym liczący złote monety i kura, która znosi złote jajka. Jest kilka scen z dreszczykiem, a zakończenie jest szczęśliwe.
  • Pani Zamieć, bracia Grimm: 4 do 6 lat, 24 minuty w 4 częściach. Po drugiej stronie studni leży kraina, w której chleby wołają z pieca. Kiedy Marysia trzepie pierzynę Pani Zamieci, na świecie pada śnieg.
  • Roszpunka, bracia Grimm: 4 do 6 lat, 9 minut. Wysoka wieża, czarownica i niezwykle długie włosy. Krótka, więc dobra na pierwszą próbę z pauzą przed końcem.
  • Mały Książę, Antoine de Saint-Exupéry: 7 do 9 lat, 91 minut w 3 częściach. Planeta niewiele większa od domu, trzy wulkany, baobaby i prośba „Narysuj mi baranka”, która sama zaprasza do rysowania. Zakończenie jest wzruszające, więc z młodszym dzieckiem słuchajcie razem.

Tych pięć bajek jest w planie Słuchoteki, a fragment każdej włączysz na jej stronie bez konta. Bez płacenia posłuchasz w całości Kopciuszka Charles’a Perraulta (4 do 6 lat, 19 minut): jest na darmowej półce, po założeniu darmowego konta, bez karty. Dynia, bal i zgubiony pantofelek też dobrze wychodzą na rysunkach.

Całą bibliotekę wypróbujesz przez 7 dni za darmo, bez podawania karty: okres próbny kończy się sam, a szczegóły są w cenniku.

Najczęstsze pytania

Czy bajki do słuchania pobudzają wyobraźnię bardziej niż film?

W eksperymencie z udziałem 192 uczniów po historii w wersji do słuchania dzieci miały więcej własnych pomysłów niż po tej samej historii w wersji animowanej, choć nie we wszystkich badanych grupach. Za to w drugiej części badania dzieci lepiej pamiętały treść po filmie. Każda forma ma swoją mocną stronę.

Od jakiego wieku dziecko poradzi sobie z bajką bez obrazków?

To zależy od dziecka. W badaniu z rezonansem przedszkolakom sama opowieść przychodziła trudniej niż historia z ilustracjami. Dlatego z maluchem dobrze słuchać razem i zaczynać od krótkich bajek. W Słuchotece przy każdym tytule jest przedział wieku i czas trwania.

Co robić po bajce, żeby dziecko chciało o niej opowiedzieć?

Zamiast pytać, o czym była bajka, poproś o rysunek bohatera albo zapytaj, co wydarzyłoby się dalej. Jedno pytanie o szczegół, którego w bajce nie było, zwykle wystarcza, żeby zaczęła się rozmowa.

Czy oglądanie bajek szkodzi wyobraźni?

Tego opisane tu badania nie pokazują. Porównywały reakcję dzieci tuż po historii i wynika z nich tyle, że film i opowieść dają co innego: film lepiej zostaje w pamięci, opowieść zostawia więcej do wymyślenia.